คดีอาญา คือ อะไร มีโทษแบบไหนบ้างที่ควรรู้

หลายคนอาจเคยได้ยินคำว่า “คดีอาญา” บ่อย ๆ ตามข่าว หรือจากเหตุการณ์ใกล้ตัว เช่น ทำร้ายร่างกาย ยักยอกทรัพย์ ฉ้อโกง ลักทรัพย์ หมิ่นประมาท หรือคดีเกี่ยวกับยาเสพติด แต่พอเกิดเรื่องขึ้นจริง หลายคนกลับยังไม่แน่ใจว่า คดีอาญา คือ อะไร ต่างจากคดีแพ่งอย่างไร และถ้าถูกกล่าวหาหรือถูกดำเนินคดี จะมีโทษหนักแค่ไหน

จากรายงานสถิติคดีศาลยุติธรรม ประจำปี 2567 ของสำนักงานศาลยุติธรรม พบว่า ภาพรวมคดีที่เข้าสู่การพิจารณาของศาลทั่วราชอาณาจักรมีมากกว่า 2 ล้านคดี ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่าเรื่องคดีความไม่ใช่เรื่องไกลตัวเลย โดยเฉพาะคดีอาญาที่เกี่ยวข้องกับความสงบเรียบร้อย ความปลอดภัย ชีวิต ร่างกาย ทรัพย์สิน และชื่อเสียงของบุคคล

ตารางสถิติคดีศาลยุติธรรม ปี 2567 ที่น่าสนใจ

รายการสถิติ	จำนวนคดี	หมายเหตุ
คดีเข้าสู่การพิจารณารวม	2,074,625 คดี	รวมศาลทั่วราชอาณาจักร
คดีรับใหม่	1,804,779 คดี	คดีที่เข้าสู่ระบบใหม่ในปี 2567
คดีพิพากษาแล้วเสร็จ	1,799,746 คดี	คิดเป็น 86.75%
คดีค้างอยู่ระหว่างพิจารณา	274,879 คดี	คิดเป็น 13.25%

ที่มา: รายงานสถิติคดีศาลยุติธรรม ประจำปี 2567, สำนักงานศาลยุติธรรม

⚖️ คดีอาญา คือ อะไร?

คดีอาญา คือ คดีที่เกิดจากการกระทำความผิดตามกฎหมายอาญา หรือกฎหมายอื่นที่มีบทกำหนดโทษทางอาญา โดยเป็นการกระทำที่กระทบต่อความสงบเรียบร้อยของสังคม หรือกระทบต่อสิทธิของผู้อื่นในระดับที่รัฐต้องเข้ามาดำเนินการ

พูดให้เข้าใจง่าย ๆ คือ หากการกระทำนั้นไม่ได้เป็นแค่การผิดสัญญา หรือมีปัญหาเรื่องเงินกันธรรมดา แต่เป็นการกระทำที่กฎหมายมองว่า “ผิด” และมีโทษ เช่น จำคุก ปรับ หรือริบทรัพย์สิน แบบนี้มีโอกาสเข้าข่ายคดีอาญา

ตัวอย่างคดีอาญาที่พบได้บ่อย เช่น

• 🔴 คดีทำร้ายร่างกาย
• 🔴 คดีลักทรัพย์ วิ่งราวทรัพย์ ชิงทรัพย์ ปล้นทรัพย์
• 🔴 คดีฉ้อโกง ยักยอกทรัพย์
• 🔴 คดีหมิ่นประมาท
• 🔴 คดีข่มขู่ คุกคาม
• 🔴 คดีเกี่ยวกับยาเสพติด
• 🔴 คดีขับรถประมาทเป็นเหตุให้ผู้อื่นบาดเจ็บหรือเสียชีวิต

อ่านบทความต่อ : คดีอาญามีอะไรบ้าง? เรื่องใกล้ตัวที่คุณอาจไม่รู้

คดีอาญาต่างจากคดีแพ่งอย่างไร?

หลายคนสับสนระหว่างคดีอาญากับคดีแพ่ง เพราะบางเรื่องสามารถเป็นได้ทั้ง 2 แบบ เช่น ยักยอกทรัพย์ หรือฉ้อโกง ที่ผู้เสียหายอาจเรียกร้องเงินคืนทางแพ่ง และดำเนินคดีอาญาไปพร้อมกันได้

ความแตกต่างหลัก ๆ คือ

คดีแพ่ง มักเกี่ยวกับสิทธิ หน้าที่ สัญญา หนี้สิน ค่าเสียหาย หรือทรัพย์สิน เช่น ผิดสัญญา กู้เงินไม่คืน ซื้อขายแล้วมีปัญหา

ส่วนคดีอาญา เป็นเรื่องที่กฎหมายกำหนดว่าเป็นความผิด และมีโทษทางอาญา เช่น จำคุก ปรับ หรือทั้งจำทั้งปรับ โดยมีรัฐเข้ามาเกี่ยวข้อง เพราะถือว่าเป็นเรื่องที่กระทบต่อสังคมโดยรวม

🚨 โทษทางอาญามีอะไรบ้าง?

ตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 18 โทษสำหรับผู้กระทำความผิดมี 5 สถาน ได้แก่

1. ประหารชีวิต

เป็นโทษสูงสุดในคดีอาญา ใช้กับความผิดที่ร้ายแรงมาก เช่น ความผิดบางประเภทเกี่ยวกับชีวิต ความมั่นคง หรือยาเสพติดในบางกรณี อย่างไรก็ตาม การลงโทษจริงต้องเป็นไปตามดุลพินิจของศาลและข้อเท็จจริงในคดี

2. จำคุก

เป็นโทษที่พบได้บ่อยในคดีอาญา หมายถึงการถูกควบคุมตัวในเรือนจำตามระยะเวลาที่ศาลพิพากษา เช่น จำคุก 6 เดือน 1 ปี 5 ปี หรือในบางคดีอาจถึงจำคุกตลอดชีวิต

แต่ในบางกรณี ศาลอาจพิจารณารอลงอาญาได้ หากเข้าเงื่อนไขตามกฎหมาย เช่น ผู้กระทำผิดไม่เคยต้องโทษมาก่อน ความผิดไม่ร้ายแรง หรือมีเหตุบรรเทาโทษ

3. กักขัง

กักขังเป็นโทษที่เบากว่าจำคุก โดยผู้กระทำผิดจะถูกกักตัวไว้ในสถานที่ที่กำหนด ไม่ใช่เรือนจำแบบโทษจำคุกทั่วไป มักพบในกรณีที่กฎหมายให้เปลี่ยนโทษจำคุกระยะสั้นเป็นกักขังได้

4. ปรับ

โทษปรับ คือ การให้ผู้กระทำผิดชำระเงินตามจำนวนที่ศาลกำหนด เช่น ปรับ 5,000 บาท 20,000 บาท หรือมากกว่านั้น ขึ้นอยู่กับฐานความผิด

บางคดีมีโทษ “ปรับอย่างเดียว” แต่บางคดีมีโทษ “จำคุกหรือปรับ หรือทั้งจำทั้งปรับ” ซึ่งต้องดูรายละเอียดของกฎหมายในความผิดนั้น ๆ

5. ริบทรัพย์สิน

ริบทรัพย์สิน คือ การที่ศาลมีคำสั่งให้ทรัพย์สินบางอย่างตกเป็นของแผ่นดิน เช่น ทรัพย์ที่ใช้ในการกระทำความผิด หรือทรัพย์ที่ได้มาจากการกระทำความผิด

ตัวอย่างเช่น อุปกรณ์ที่ใช้ในการกระทำผิด เงินที่ได้จากการฉ้อโกง หรือทรัพย์สินที่เกี่ยวข้องกับคดีตามที่กฎหมายกำหนด

🧾 คดีอาญาเริ่มต้นอย่างไร?

โดยทั่วไป คดีอาญาอาจเริ่มจากการที่ผู้เสียหายไปแจ้งความร้องทุกข์ต่อพนักงานสอบสวน หรือในบางกรณีเจ้าหน้าที่รัฐสามารถดำเนินคดีได้เอง หากเป็นความผิดอาญาแผ่นดิน

ขั้นตอนโดยสรุปมักเริ่มจาก

1. ผู้เสียหายแจ้งความหรือร้องทุกข์
2. พนักงานสอบสวนรวบรวมพยานหลักฐาน
3. มีการออกหมายเรียก หรือดำเนินการตามขั้นตอนกฎหมาย
4. ส่งสำนวนให้อัยการพิจารณา
5. อัยการสั่งฟ้องหรือไม่ฟ้อง
6. หากฟ้อง คดีจะเข้าสู่กระบวนการพิจารณาของศาล

อย่างไรก็ตาม รายละเอียดของแต่ละคดีไม่เหมือนกัน เพราะต้องดูข้อหา พยานหลักฐาน อายุความ และพฤติการณ์ของคดีประกอบด้วย

👨‍⚖️ ถ้าถูกกล่าวหาในคดีอาญา ควรทำอย่างไร?

หากได้รับหมายเรียกคดีอาญา ถูกแจ้งความ หรือถูกกล่าวหาว่ากระทำความผิดทางอาญา สิ่งสำคัญคืออย่าเพิ่งตกใจจนให้ข้อมูลโดยไม่เข้าใจสิทธิของตัวเอง เพราะคำให้การหรือเอกสารบางอย่างอาจส่งผลต่อรูปคดีในภายหลัง

สิ่งที่ควรทำ ได้แก่

• ตั้งสติและตรวจสอบว่าเป็นข้อหาอะไร
• เก็บเอกสาร แชท รูปภาพ คลิป หรือหลักฐานที่เกี่ยวข้อง
• อย่าลบหลักฐาน เพราะอาจทำให้สถานการณ์แย่ลง
• อย่าลงข้อความโต้ตอบในโซเชียลจนเกิดประเด็นใหม่
• ปรึกษาทนายความก่อนให้การในเรื่องสำคัญ
• ไปตามหมายเรียกตามกำหนด ไม่ควรหลีกเลี่ยงโดยไม่มีเหตุจำเป็น

📌 คดีอาญาบางเรื่องยอมความได้หรือไม่?

คดีอาญาบางประเภทเป็นความผิดที่ยอมความได้ เช่น ความผิดฐานหมิ่นประมาท ยักยอกทรัพย์บางกรณี หรือฉ้อโกงบางลักษณะ หากผู้เสียหายถอนคำร้องทุกข์ หรือมีการเจรจาตกลงกันตามกฎหมาย คดีอาจยุติลงได้

แต่คดีอาญาบางประเภทเป็นความผิดอาญาแผ่นดิน เช่น ฆ่าคนตาย คดียาเสพติดบางกรณี หรือความผิดร้ายแรงบางประเภท แม้ผู้เสียหายไม่ติดใจเอาความแล้ว รัฐก็ยังสามารถดำเนินคดีต่อได้ ดังนั้น ก่อนจะตัดสินใจเจรจา ยอมความ หรือทำหนังสือใด ๆ ควรให้ทนายความช่วยตรวจสอบก่อนว่า คดีนั้นเป็นความผิดประเภทใด และมีผลทางกฎหมายอย่างไร

✅ สรุป: คดีอาญา คือเรื่องที่ไม่ควรมองข้าม

คดีอาญา คือ คดีที่เกี่ยวข้องกับการกระทำความผิดตามกฎหมาย และมีโทษทางอาญา ไม่ว่าจะเป็นประหารชีวิต จำคุก กักขัง ปรับ หรือริบทรัพย์สิน ความสำคัญของคดีอาญาไม่ได้อยู่แค่บทลงโทษเท่านั้น แต่ยังส่งผลต่อประวัติ ความน่าเชื่อถือ การทำงาน และชีวิตประจำวันของผู้เกี่ยวข้องด้วย

หากคุณเป็นผู้เสียหาย หรือถูกกล่าวหาในคดีอาญา สิ่งที่ควรทำคือรีบตรวจสอบข้อเท็จจริง เก็บหลักฐาน และขอคำแนะนำจากทนายความ เพื่อวางแนวทางให้ถูกต้องตั้งแต่ต้น เพราะคดีอาญาหลายเรื่อง หากเริ่มต้นผิด อาจแก้ไขยากในภายหลัง

FAQ คำถามที่พบบ่อย

1. คดีอาญา คือ คดีแบบไหน?

คดีอาญา คือ คดีที่เกิดจากการกระทำความผิดตามกฎหมาย และมีโทษทางอาญา เช่น จำคุก ปรับ กักขัง หรือริบทรัพย์สิน ตัวอย่างเช่น คดีทำร้ายร่างกาย ลักทรัพย์ ฉ้อโกง ยักยอกทรัพย์ และหมิ่นประมาท

2. ถ้าโดนแจ้งความคดีอาญา ต้องติดคุกทันทีไหม?

ไม่เสมอไป การถูกแจ้งความยังไม่ได้แปลว่ามีความผิดทันที ต้องผ่านกระบวนการสอบสวน พิจารณาพยานหลักฐาน และการพิจารณาของศาลก่อน หากถูกกล่าวหา ควรรีบปรึกษาทนายความเพื่อวางแนวทางต่อสู้คดีอย่างเหมาะสม

หากคุณกำลังมีปัญหาเกี่ยวกับคดีอาญา ไม่ว่าจะเป็นผู้เสียหายที่ต้องการดำเนินฟ้องคดีอาญา หรือเป็นผู้ถูกกล่าวหาที่ต้องการต่อสู้คดีอย่างถูกต้อง ทีมทนายความของ Tiwanon Law พร้อมให้คำปรึกษา วิเคราะห์ข้อเท็จจริง ตรวจสอบพยานหลักฐาน และวางแนวทางดำเนินคดีอย่างรอบคอบ

สามารถติดต่อปรึกษาทนายความได้ที่เว็บไซต์ https://tiwanonlaw.com/ เพื่อให้ทีมงานช่วยประเมินแนวทางเบื้องต้นก่อนดำเนินการทางกฎหมาย

เบอร์โทร	02-125-2511
E-mail	info@tiwanonlaw.com
Facebook	www.facebook.com/tiwanonlaw
Line	https://line.me/ti/p/@tiwanonlaw

อ้างอิง

สำนักงานศาลยุติธรรม: รายงานสถิติคดีศาลยุติธรรม ประจำปี พ.ศ. 2567
วุฒิสภา: เอกสารความรู้เรื่องโทษตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 18